Falsafadda iyo siyaasaddu waxay abid ahaayeen kuwo isku xiran, balse inta badan faylasuufyadii hore sida Plato iyo Aristotle waxay ka hadli jireen 'sida ay tahay in ay dunidu noqoto' dalal caddaalad ah oo ay xukumaan dad xaq ah. Balse markii Niccolò Machiavelli uu qoray buugga The Prince (Amiirka), wuxuu miiska soo saaray dhulgariir maskaxeed. Wuxuu si naxariis darro ah jeex ugu dhuftay dhalanteedkaas, isagoo ka hadlay 'sida ay dunidu dhab ahaan u shaqeyso'. Buuggani ma aha sheeko khayaali ah ama mid dhiirigelin anshaxeed xambaarsan; waa buug gacmeed qaawan oo muujinaya dabeecadda aadanaha, sirta awoodda, iyo xaqiiqada dhiigga leh ee loollanka siyaasadda.
Si aynu u dhuuxno miisaanka aqooneed ee buuggan, waa in aynu fahamnaa xilligii la qoray. Machiavelli wuxuu u noolaa Talyaani kala qaybsan, oo ay ka dhex socdeen dagaallo sokeeye, gobollo itaal daran, iyo faragelin shisheeye. Duruuftaasi waxay gelisay baahi weyn: Dalku uma baahnayn hoggaamiye 'wanaagsan' oo naxariis badan, balse wuxuu u baahnaa hoggaamiye 'awood badan' oo difaaci kara jiritaanka dowladda. Halkan ayuu ka curanayaa aragtida ugu weyn ee buugga oo ah in Siyaasadda iyo Anshaxu ay yihiin laba waddo oo kala madax bannaan. Machiavelli wuxuu aaminsan yahay in Amiirka (Hoggaamiyaha) doonaya inuu dadkiisa badbaadiyo uusan isku xiri karin xeerarka diinta ama damiirka, maxaa yeelay haddii uu isagu naxariis muujiyo isagoo dhex jooga rag wada yeey ah, isaga iyo dalkiisuba way dabar goynayaan.
Udub dhexaadka xikmadda Machiavelli waa falanqayntiisa ku aaddan 'Wanaagga vs. Xumaanta'. Wuxuu ku doodayaa in 'xumaanta' mararka qaar ay lagama maarmaan tahay si looga fogaado masiibo ka sii weyn. Tusaale ahaan, haddii amiirku uu xabsiga dhigo ama khaarajiyo koox fallaago ah (fal naxariis-darro ah), wuxuu kaga hortagayaa dagaal sokeeye oo kumanaan qof ay ku dhiman lahaayeen (fal naxariis leh). Halkan wuxuu dhalayaa caqliga ah in natiijadu ay xalaalayso habka loo maray (The ends justify the means). Machiavelli wuxuu leeyahay hoggaamiyuhu waa inuu barto sida uusan u ahaanin qof wanaagsan, uuna u adeegsado naxariis darrada si xisaabaysan oo degdeg ah, halkii uu xumaanta ka dhigi lahaa mid joogto ah oo la nacayb qaado.
Gunaanadka xeeladaha buuggani wuxuu ina siinayaa sawirka layaabka leh ee 'Libaaxa iyo Dacawada'. Aadanuhu, sida uu qoraagu aaminsan yahay, waa kuwo is bedbeddela, danaystayaal ah, oo si fudud ballanta uga baxa marka ay danteedu timaaddo. Sidaas darteed, hoggaamiyaha caqliga lihi waa inuu yeesho laba weji: Waa inuu yeesho awoodda iyo baqdinta Libaaxa si uu u jebiyo yeeyda soo weeraraysa, isla markaana uu yeesho dhagarta iyo fariidnimada Dacawada si uu uga baaqsado dabinada loo dhigayo. The Prince waa diiwaan si qoto dheer uga jawaabaya sababta ay taariikhda adduunka u xukumaan dadka yaqaan sida awoodda loo adeegsado, ee aysan u xukumin dadka yaqaan oo keliya sida loo duceeyo.
"Guusha siyaasadeed iyo badbaadada dowladdu kuma xirna anshax wanaag, balse waxay ku tiirsan yihiin fahamka dhabta ah ee dabeecadda aadanaha; hoggaamiyaha guulaysta waa kan isku dara awoodda, dhagarta, iyo awoodda uu kaga tanaasuli karo mabaadi'da marka ay dantu qasabto."
Buuggani waa 'Weelka Xeeladaha' ee loo baahan yahay inuu dhuuxo qof kasta oo baranaya siyaasadda, cilaaqaadka caalamiga ah, taariikhda, iyo ardayda raba in ay si qaawan u arkaan loollanka ka dhex socda miisaska go'aan-qaadashada adduunka ee aan warbaahinta laga sii deyn.
Aragtida Machiavelli ee ciqaabta iyo xumaanta waa mid xisaab maskaxeed ku dhisan. Wuxuu leeyahay: Marka uu amiirku la wareego awood cusub oo ay tahay inuu dad ciqaabo ama handado, waa inuu dhammaan dhibaatooyinkaas sameeyaa hal mar oo degdeg ah. Bini'aadamku si dhakhso ah ayay u halmaamaan xanuunka mar qura yimaada, gaar ahaan haddii nabadgelyo ay xigto.
Balse, wanaagga iyo abaal marinta waa in la bixiyaa si tartiib-tartiib ah (tallaabo-tallaabo) si dadku ay mar walba u dhadhamiyaan macaanideeda una sugaan mid kale. Khaladka ugu weyn ee hoggaamiyuhu galaa waa inuu xumaanta u daadiyo si tartiib ah (joogto ah), taas oo abuurta nacayb aan dhammaanayn oo aakhirka ridda awooddiisa.
Waxay farta ku fiiqaysaa xikmadda maaraynta dhibaatooyinka adag: Go'aanada xanuunka badan hal mar qaado oo soo afjar, wanaaggana ha iska wada tuurin hal mar si aadan gacmo madhan u taagnaan berri.
Goobaha shaqada, haddii ay qasab tahay inaad is-beddel adag (sida mushahar dhimis ama shaqo ka joojin) samayso, ha u kala qaybin bilo kala duwan, si aadan walwal joogto ah u abuurin. Hal mar go'aanka fushan oo inta kale xasili.
Tani waa su'aasha ugu caansan buugga: Ma in dadku ku jeclaadaan baa fiican mise in ay kaa cabsadaan? Machiavelli wuxuu leeyahay way fiicnaan lahayd in labadaba la helo, balse maadaama ay aad u adag tahay in laysku hayo, waxaa ammaan badan in lagaa cabsado.
Sababtu waa cilmi-nafsi saafi ah: Jacaylku wuxuu ku xiran yahay 'danta' dadka kale, oo markii duruuftu adkaato si fudud ayay kuu khiyaamayaan. Balse Cabsidu waxay ku xiran tahay 'ciqaabta' aad adigu gacanta ku hayso, cabsida ciqaabtuna waa mid aan marnaba dadka ka bixin. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu si adag u xardhay xariiq guduudan: Waa in lagaa cabsadaa, balse waa inaan marnaba lagu nicin (Hated). Nacaybku wuxuu dhashaa marka aad taabato hantida ama sharafta (haweenka) dadkaaga.
Waa cashar qaawan oo muujinaya in ixtiraamka dhabta ah ee goobaha awoodda uusan ka imaanin naxariis iska-baddatay, balse uu ka yimaado xuduud (boundaries) cawaaqib xanuun badan leh haddii la jabiyo.
Haddii aad madax tahay, ha isku dayin inaad saaxiib dhaw la noqoto dhammaan shaqaalaha adigoo xeerarka u jabinaya; ixtiraamku wuxuu timaadaa marka ay ogyihiin inaad sharci adag oo aan leexleexad lahayn fulinayso.
Nidaamka caddaaladda bini'aadamku waa mid lagu dhaqmo marka waqtigu nabad yahay, balse marka ay arrintu noqoto badbaado (survival), waa in aadanuhu barto dabeecadda xayawaanka. Machiavelli wuxuu u qaybiyay laba weji: Libaaxu waa awood iyo itaal (Force), Dacawaduna waa xeelad iyo is qarin (Deception).
Libaaxu isaga kama difaaci karo dabinnada hoose ee loo dhigo, Dacawaduna isaga kama badbaadin karto yeeyda weerarka ah. Hoggaamiyaha dhabta ahi waa midka bedbeddeli kara maqaarkiisa oo adeegsan kara dhagar marka uu la tacaalayo khiyaanooleyaal, adeegsan karana xoog marka uu wajaho cadow furan.
Wuxuu na barayaa dabacsanaanta istiraatiijiyadeed (Strategic Flexibility); qofka isku tiiriya hal waddo (ama xoog keliya ama af-tahanimo keliya) waxaa si fudud u fashiliya xaaladaha is-bedbeddela.
Ha noqon hal-abuur fudud oo la sii odorosi karo (predictable). Xilliyada loollanka, baro sida loo aamuso oo sirtada loo qarsado (Dacawo), iyo goorta ay qasab tahay inaad muruqaaga muujiso si aan laguu xaqirin (Libaax).
Machiavelli wuxuu taariikhda u kala qaybiyay laba awoodood oo loollamaya: Fortuna (Nasiibka, Qaddarka, dhacdooyinka aan la xakameyn karin) iyo Virtù (Kartida, awoodda xal-u-helidda, firfircoonida maskaxda).
Wuxuu ku tusaaleeyay Fortuna sidii wabi weyn oo xanaaqay oo daad qaaday. Marka uu wabigu buux dhaafayo cidna ma celin karto, balse marka ay biyuhu degan yihiin ayaa loo baahan yahay Virtù in la dhiso biyo-xireeno, la sameeyo kanaallo, si marka uu roobka xooggani dib u soo laabto aanu dhibaato u geysan. Nasiibku wuxuu xukumaa 50% nolosheena, laakiin 50% ka kale wuxuu u daayay awoodda iyo diyaar garowga aadanaha.
Waa tirtiridda caajisnimada. Inkasta oo aynaan celin karin masiibooyinka kediska ah (dhaqaale-burubur, xanuun), waxaan haysannaa awood buuxda oo aan diyaar-garow kaga hortagi karno dhibaatadooda inta aysan dhicin.
Xilliga aad ku jirto guusha iyo nabadda, ha is-dhiganin. Dhis kayd, samee qorshayaal difaac, oo diyaar u noqo maalinta dabayshu is-beddesho.
"Waxaa aad uga ammaan badan in lagaa cabsado intii lagu jeclaan lahaa, haddii aanad labadaba isku heli karin."
"Bini'aadamku inta badan waxay wax ku xukumaan indhahooda intii ay ku xukumi lahaayeen gacan-qaad... Qof kastaa wuxuu arkaa waxa aad u muuqato inaad tahay, laakiin dad yar ayaa dhab ahaan taabta waxa aad tahay."
"Libaaxu isaga kama badbaadin karo dabinada, dacawaduna isaga kama difaaci karto yeeyda. Waa inaad noqotaa dacawo si aad u aqoonsato dabinada, iyo libaax si aad u baqdin-geliso yeeyda."
"Bini'aadamku si dhakhso ah ayay u halmaamaan geeridii aabbahood, intii ay halmaami lahaayeen hantidoodii laga dhacay."
• Baro inaad indho qabow ku eegto xaqiiqada (Realism) halkii aad indho riyo (Idealism) nolosha kaga dhex-noolaan lahayd; dadka ula dhaqan sida ay yihiin, ee ha ula dhaqmin sidaad jeclaan lahayd inay noqdaan. • Xooji u-diyaar-garowgaaga (Virtù) maalmaha nabadda, si marka duufaanta nasiibku (Fortuna) kugu timaado aad u haysato biyo-xireenno aad uga gaashaamato.
• Jooji inaad sameyso ballan-qaadyo anshaxeed oo aakhirka kuu horseedaya burbur; mararka qaar waa inaad doorataa waddada qallafsan ee badbaadadaada xaqiijinaysa intii aad sharaf raadin lahayd. • Ka fogow naxariista kal-furan ee aad u muujiso qof cadow kugu ah oo gacan kuugu jira, maxaa yeelay naxariistaasi inta badan waxay noqotaa seefta berri madaxaaga goyn doonta.
| Af-Ingiriisi (English) | Af-Soomaali (Somali) | Sharraxaadda (Explanation) |
|---|---|---|
| Realpolitik | Siyaasadda Xaqiiqada (Siyaasad Dhab ah) | Nidaam siyaasadeed ama dublamaasiyad oo salka ku haysa tixgelinta awoodda la taaban karo iyo duruufaha jira, iyadoo aan lagu salaynayn mabaadi'da anshaxa iyo aragtiyaha diineed. |
| Machiavellian | Maakiyaafeliyan (Dhaqan Dhagareed) | Waa eray sifeyn ah oo taariikhda galay, kaas oo lagu sifeeyo qof kasta (gaar ahaan siyaasiyiinta) oo adeegsada dhagar, laba-wejiilayn, iyo gacan-maroojin si uu yoolkiisa u gaaro, isagoon dhowrayn anshaxa. |
| Virtù | Karti iyo Awood Qofeed (Machiavellian Virtue) | Eraygan macnihiisu halkan ma aha 'Wanaag anshaxeed', balse wuxuu Machiavelli ula jeedaa tamar, firfircooni maskaxeed, go'aan qaadasho adag, iyo geesinimo uu hoggaamiyuhu kaga hortago dhibaatooyinka. |
| Fortuna | Nasiibka / Qaddarka / Is-bedbeddelka Dunida | Waa awoodda dabiiciga ah ee aan la saadaalin karin ama aadanuhu uusan maamuli karin, taas oo si lama filaan ah u burburin karta qorshayaashii ugu fiicnaa, waana tan u baahan in looga gaashaanto 'Virtù'. |
"Ku noolaanshaha dunida adag ee aadanaha, si la mid ah saaxadda siyaasadda, naxariista indhaha la' iyo daacadnimada qallalani badanaa waxay horseedaan dhibbanenimo; badbaadada dhabta ahi waxay ku timaaddaa garaad aqoonsan kara dhagarta loo maleegayo, iyo dabeecad yeelan karta qabownimo ay uga hortagto kuwa isku daya inay waddadeeda xiraan."
