| Hordhac : Muraayadda Wanaagga ee Dilaaca KeentaWaxaad naftaada weydiisaa hal su'aal oo qoto dheer: Maxaa dhacaya haddii qof boqolkiiba boqol daahir ah, naxariis badan, xasadna ka caaggan, si lama filaan ah loogu dhex tuuro bulsho ay is-yeel-yeelka, lacagta, iyo damacu madax mareen? Ma wuxuu noqonayaa iftiin dadka beddela oo badbaadiya, mise wuxuu noqonayaa dhibbane ay bulshadaasi si arxan-darro ah u burburiso? Fyodor Dostoevsky wuxuu buuggan ku abuurayaa 'Aadanaha ugu qumman' (A positively good man), isagoo ina tusaya sida dunideenna dhabta ahi u bahdisho xaqiiqadaas. Natiijaduna ma aha oo keliya guuldarro ku habsata qofkaas wanaagsan, balse waa maxkamadayn taariikhi ah oo lagu qaadayo damiirka iyo dhaqanka bini'aadamka.
Ceeryaamo cufan, baraf qarqiyay bannaannada dalka Ruushka, iyo tareen xawaare ku dhex-jeexaya qabowga subaxnimada. Kuraasta alwaaxda ah ee tareenkaas waxaa gees ka fadhiya nin dhallinyaro ah oo weji cirro leh, balse indhihiisu ay ka tarjumayaan naxariis aan xad lahayn. Kani waa Amiir Lev Nikolayevich Myshkin. Kuma jiro dhar u dhigma magaciisa boqortooyo; wuxuu xiran yahay jaakad khafiif ah oo uusan u lahayn qabowga dalkiisa, maadaama uu sanado badan kasoo maqnaa isagoo isbitaal dhimirka ah oo ku yaalla buuraha Switzerland lagula tacaalayay xanuunka suuxdinta (Epilepsy). Marka uu ninkan gacmo-marani ka soo dego tareenka, ee uu cagta saaro dariiqyada dhaldhalaalaya ee bulshada dabaqadda sare ee St. Petersburg, laab-furnaantiisa iyo daacadnimadiisa carruurnimo waxay isla markiiba dadka uga dhigaysaa mid garaad ahaan dhiman. Waxay ku shaabadeynayaan inuu yahay 'Nacas' (The Idiot). Balse, nacasnimadiisu waa daahirnimo ka caaggan munaafaqnimada iyo xisaabta foosha xun ee ay aadanuhu isku dhagrayaan. Myshkin wuxuu bulshadaas xiran ugu dhex dhacayaa sidii ilays qaawan, kaas oo si aan ula kac ahayn u soo iftiiminaya dhammaan ceebaha iyo wejiyada macmalka ah ee ay dadku qarsadaan.
Nuxurka sheekadu wuxuu ku wareegayaa laba haween ah oo nolosha Amiirka saamayn weyn ku yeeshay, iyo nin dhallinyaro ah oo matalaya dabeecadda qallafsan ee aadanaha. Ugu horrayn, waxaa jirta Nastasya Filippovna haweeney qurux badan balse carruurnimadeedii la fara-xumeeyay. Nastasya way is-karhaysaa, waxayna aaminsan tahay inay tahay qof aan ifka u qalmin. Halka ragga magaaladu ay quruxdeeda uun hanqaltaag u hayaan (sida ninka caadifadda xun ee Rogozhin), Amiir Myshkin isagu wuxuu u arkayaa 'Ruux xanuunsan'. Wuxuu u qaadayaa naxariis saafi ah, wuxuuna isku dayayaa inuu guursado si uu u badbaadiyo. Balse Nastasya way aqbali la'dahay in qof qummani uu jeclaado, waxayna doorbidaysaa inay nafteeda u gacan-geliso Rogozhin, iyadoo og inay waddadaas ku halligmayso.
Dhinaca kale, waxaa inoo sawiran Aglaya Epanchin, oo ah gabadh qoys hantiilayaal ah ka dhalatay. Aglaya waxay matalaysaa jaceylka adduunyo ee uu Amiirku fursadda u heli karay inuu nolol ku dhisto. Balse Amiir Myshkin kuma kala dooran karo labada gabadhood caqli ahaan. Jaceylka uu u qabo Aglaya wuxuu ka hor imanayaa naxariista (Pity) uu u qabo Nastasya. Isagoo huwan naxariis iyo daahirnimo ka sarraysa damaca caadiga ah ee aadanaha, Myshkin wuxuu diyaar u yahay inuu huro farxaddiisa si uu ula ilmeeyo qofka ugu jaban, taasina waxay dhalinaysaa burburka dhammaantood. Wanaaggiisa xad-dhaafka ahi ma noqonayo daawo, ee wuxuu isu beddelayaa fowdo noloshooda tirtirta.
Gunaanadka buuggani waa mid ka mid ah dhammaadyada ugu xanuunka badan suugaanta adduunka. Marka uu Rogozhin fuliyo dambiga argagaxa leh ee uu gabadha ku dilayo, Amiir Myshkin nacayb iyo caro toona uma qaadayo ninkii gacan-ku-dhiiglaha ahaa, ee wuxuu la fadhiisanayaa mugdiga, isagoo madaxa u salaaxaya. Culeyska bini'aadamnimadaas ka sarraysa dabeecadda aadanaha ayaa burburinaya maskaxdii Amiirka, wuxuuna dib ugu laabanayaa xanuunkiisii maskaxda. Dostoevsky wuxuu na farayaa farriin culus: Dunidu uma baahna uun tusaale wanaag saafi ah, waayo haddii uu u yimaado, way dili doontaa, amaba isagaa culeyskeeda xambaari waayi doona. Naxariista keligeed adduunka ma badbaadiso, haddii aysan jirin cudud iyo garasho lagula tacaalo dabeecadda madow ee aadanaha.
"Wanaagga saafiga ah iyo naxariista aan shuruudda lahayni ma awoodaan inay ka badbaadaan duni ay hareeyeen damac iyo is-yeel-yeel; tusaalaha qofka ugu daahirsan wuxuu dunida u noqdaa muraayad ceebteeda tusaysa, taas oo aakhirka dhalisa burburkiisa iyo waallidiisa, halkii ay ka noqon lahayd badbaado."
Riwaayaddan qotoda dheer waxay weel u tahay dadka jecel falanqaynta maskaxda bini'aadamka, faylasuufyada raadinaya macnaha naxariista, iyo akhriste kasta oo raba inuu fahmo sababta inta badan loo dhibaateeyo dadka sida dhabta ah ugu taagan caddaaladda iyo daacadnimada.
Amiir Myshkin waa naqshadda waxa diimuhu iyo anshaxu ugu yeeraan 'Qofka Wanaagsan'. Wuxuu dadka u cafiyaa si buuxda, cidna ma xukumo (Non-judgmental), xumaan kasta oo loo geystana wuxuu kaga jawaabaa naxariis. Balse buuggu wuxuu si yaab leh inoogu tusayaa in naxariistaasi ay inta badan ka khatar badan tahay nacaybka laftiisa.
Marka uu Myshkin naxariista u qaadayo Nastasya, wuxuu ilaaway in mararka qaar qofka dhaawacan ay naxariistaasi ula ekaato jees-jees ama inay ka xayuubinayso sharafkiisa. Sidoo kale, diidmadiisa ah inuu jid adag jeexo (Boundaries) waxay keentay inuu isku mar rajo wada geliyo Aglaya iyo Nastasya, arrintaas oo aakhirkiina keentay inay dhammaantood wada gubtaan. Wanaag aan lahayn go'aan adagi waa sun qarsoon.
Wuxuu caqabad ku yahay fikirka caadiga ah ee ah 'Kaliya dadka u roonow wax walbana way hagaagayaan'. Nolosha dhabta ah, naxariista aan xad iyo shuruuc lahayni waxay inta badan kobcisaa dabeecad-xumada dadka kale, waxayna dhibbane ka dhigtaa qofka wanaagsan.
Naxariistu waa inaysan indho-tirin caddaaladda iyo xuduudaha qofka (Boundaries). Haddii aadan dadka xun ula dhaqmin si ku habboon oo aad mar walba naxariis ku deddo, waxaad noqonaysaa weelka lagu shubo xumaantooda.
Dabeecadda Nastasya Filippovna waa mid ka mid ah abuurisyadii ugu qotoda dheeraa ee Dostoevsky. Waa dhibbane la xad-gudbay, balse halkii ay raadin lahayd caafimaad iyo iftiin, waxay doorbiday inay nafteeda sii halligto (Self-sabotage). Marka uu Amiir Myshkin siinayo ixtiraam buuxa oo uu ula dhaqmayo sidii qof nadiif ah, iyadu way ka cararaysaa.
Sababtu waa cilmi-nafsi adag: Dadka si aad ah loogu xad-gudbay, mararka qaar waxay aqbalaan in 'Gudcurku' yahay hoygooda dhabta ah. Waxay isu arkaan inaysan u qalmin iftiinka iyo wanaagga. Sidaas darteed, waxay jecel yihiin kuwa dhibaataynaya (Sida Rogozhin) waayo dhaqankooda xumi wuxuu u xaqiijinayaa dareenkoodii ahaa 'Waan xumahay oo istaahil ma ihi'.
Wuxuu ina barayaa in badbaadinta qof uusan isagu rabin in la badbaadiyo ay tahay mashruuc qofka laftiisa dila. Kuma xallin kartid boogaha qotoda dheer ee nafsadda adigoo kalgacayl uun dusha ka mariya.
Ogow in qof kasta oo kuu muujiya dhaqan is-burburin ah uusan u baahnayn uun wacdi iyo naxariis. Badbaadinta dhabta ahi waxay ka bilaabataa in qofku isagu heshiiyo naftiisa, inta ka horraysana waa inaad is-ilaalisaa inaadan la quusin.
Bulshada uu buuggu jilayo ee magaalada Petersburg waxaa hoggaamiya koox xiriirkooda u dhista iyagoo xisaabinaya lacag iyo jago. Waa damac la xisaabiyay. Waxay ku jeesjeesaan ninka maangaabka ah (Amiirka) iyo ninka waallida jaceylku hayso (Rogozhin).
Rogozhin wuxuu isagu matalaa dabeecadda xakame-la'aanta ah. Jaceylkiisa uu u qabo Nastasya waa mid ooman, doonaya inuu si buuxda u milkiileeyo nafteeda, ugu dambayntana u xuub-siibtay inuu dilo si uusan qof kale u helin. Waa isku dhaca u dhexeeya 'Xisaabta Nolosha' iyo 'Caadifadda Xayawaaniga ah'.
Waxay qaawinaysaa in aadanuhu inta badan laba waddo mid uun qaado: Inuu yahay mishiin lacag iyo dano xisaabiya, amaba inuu yahay caadifad indho la'. Wanaagga saafiga ah ee Amiirka labadaba kama dhex-bixi karo.
Faham ujeeddooyinka dadka kugu xeeran. Kala baro qofka kuula socda xisaab iyo dan (Rational) iyo qofka kuula socda qiiro iyo dareen indho la' (Passionate). Labaduba qatar ayay leeyihiin haddii aadan garanayn sida loo wajaho.
Dhaqanka qadiimiga ah ee Ruushka, waxaa jiray dad loo yaqaan 'Yurodivy' (Nacasyada Qudduuska ah) waa dad dharka jeexjeexan xirta, waddooyinka seexda, waxyaabo aan la fahmayn ku hadla, balse la aaminsan yahay inay ruux ahaan sareeyaan, xaqna u leeyihiin inay awoodda bulshada dhaliilaan.
Amiir Myshkin waa Yurodivy casri ah. Dhaliishiisu ma aha erayo uu dadka ku caayayo, balse waa daacadnimadiisa. Marka qof daacad ahi dhex-galo dad munaafaqiin ah, wuxuu ka siibayaa wejiga been-abuurka ah, taasina waxay ka dhex-abuureysaa degenaansho la'aan iyo nacayb. Dadku wey jeclaadaan, balse ma aaminaan, ugu dambayntana wey iska fogeeyaan.
Haddii aad waligaa isweydiisay sababta bulshadu ugu ooyo caddaalad darrada balse markiiba u dhibaateeyo qofka dhab ahaan runta u taagan, halkan ayuu jawaabtu ku jirtaa. Xaqiiqadu waa iftiin guba indhaha dadka mugdiga bartay.
Jooji inaad bulshada ka sugto inay kugu abaal-mariyaan daacadnimadaada. Duni dhismaheedu yahay 'Is-xiji iyo Qaraabo-kiil', caddaaladdaadu waxay inta badan kuu ekeysiinaysaa cadow iyo nacas.
"Quruxdu waxay badbaadin doontaa adduunka."
"Qofna xaq uma laha inuu xukumo qof kale. Yaad u malaynaysaa inaad tahay si aad ii qaaddo miisaanka caddaaladda?"
"In naxariis lagaa buuxiyo ayaa ah sharciga ugu weyn uguna sarreeya ee jiritaanka aadanaha."
"Dadku waxay qaataan lacag si ay usii furaan god weyn oo ay iyaga iyo sharaftooduba ku dhex burburaan."
• Iska jir dhaawaca ku dhaliya inaad dhaawacdo: Haddii laguugu xad-gudbay waagii hore (Sida Nastasya), go'aanso in aadan naftaada sii burburin si aad ugu ciqaabto dadkii ku dhibaateeyay. Iftiinka aqbal oo isa-saamax. • Xuduud u samee Naxariista: Naxariistu waa quwad. Balse baro meesha la dhigayo iyo meesha xuduud adag laga dhisayo, si uusan wanaaggaagu u noqon hub ay kuu adeegsadaan dadka xumi.
| Af-Ingiriisi (English) | Af-Soomaali (Somali) | Sharraxaadda (Explanation) |
|---|---|---|
| Holy Fool (Yurodivy) | Nacas Qudduus Ah / Maangaabkii Xaqa ahaa | Dhaqan ka soo jeeda Ruushka, waana qof la aaminsan yahay inuu maskax ahaan liito balse uu ruux ahaan aad ugu dhow yahay Eebbe, kaas oo si xor ah u dhaliila awoodda bulshada iyadoon la ciqaabin. |
| Nihilism | Aaminaad-La'aan / Baabi'inta Qiimaha | Waa falsafad diidaysa diinta, qiyamka qoyska, iyo akhlaaqda soo jireenka ah, iyadoo aaminsan in nolosha lafteedu aysan lahayn macno sarraysa. Waa fikir si weyn ugu faafayay dhallinyaradii Ruushka qarnigii 19aad. |
| Epilepsy | Suuxdin | Cudur dhanka neerfaha ah oo maskaxda ku dhaca, keenana in qofka ay ku soo boodaan gariir, dareen-lumis, iyo mararka qaar khayaali muuqaal ah daqiiqadaha kahorreeya inta uusan suuxin. Dostoevsky iyo jilaagiisaba cudurkan way qabeen. |
"Adduunyadu ma aha fagaare xamili kara daahirnimada iyo naxariista aan qalooca lahayn; bini'aadamku wuxuu in badan ku qayliyaa jacaylka iyo caddaaladda, balse marka uu wajiga ka saaro qof si dhab ah u matalaya dabeecadahaas, inta badan wuxuu ku ciqaabaa dhimasho ama waalli."
