Inta badan bini'aadamku waxay jecel yihiin inay aaminaan inay yihiin xayawaan ku shaqeeya caqli iyo mantiq (Rational beings), go'aamadoodana ay iyagu si xor ah u maamulaan. Robert Greene wuxuu buuggan ku duminayaa sawirkaas quruxda badan, isagoo daaha ka qaadaya xaqiiqo aad u qadhaadh: Waxaan nahay maxaabiis ay maamusho caadifad qadiimi ah, in badan oo ka mid ah falalka aynu ku dhaqaaqnona waxay salka ku hayaan cabsi, masayr, iyo baahi aynu u qabno in na la oggolaado. Si aynu uga badbaadno in naloo adeegsado sidii qalab, waa in aynu barannaa 'Xeerarka Dabeecadda Aadanaha' cilmi-nafsi inoo sahlaya in aynu dadka u akhrino sida buug furan.
Si uu inoogu caddeeyo awoodda ay leedahay in caadifadda la xakameeyo, Greene wuxuu dib inoo celinayaa taariikhda Giriigga, isagoo soo qaadanaya Pericles (Hoggaamiyihii Athens). Markii magaalada Athens ay dagaal la gashay magaalada Sparta oo cadawgooda ahayd, dadkii reer Athens waxaa qaaday caadifad cabsi iyo caro isugu jirta. Waxay rabeen inay si degdeg ah ciidankooda ugu daadiyaan furinta, waana arrin horseedi lahayd in la xasuuqo. Balse Pericles wuxuu ahaa nin si ula buuxda u qabsaday caadifaddiisa. Wuxuu dejiyay shacabka, wuxuuna ku qanciyay inay gidaarada magaalada ku dhex jiraan oo ay adeegsadaan doonyahooda (Awooddooda badda). Pericles wuxuu inoo matalayaa Xeerka Caqliga (The Law of Irrationality) halkaas oo awoodda dhabta ahi aysan ahayn in la dagaallamo, ee ay tahay inaad dareenkaaga ka soocdo go'aankaaga, si aad u aragto wadada saxda ah xilliga uu buuqu jiro.
Dhinaca kale ee mugdiga ah, qoraagu wuxuu falanqeynayaa qaybta ugu qarsoon ee aadanaha taas oo uu ugu yeeray 'Hooska' (The Shadow). Halkan wuxuu tusaale nool inoogu soo qaadanayaa Madaxweynihii Maraykanka ee Richard Nixon. Nixon wuxuu markasta isku dayi jiray inuu bulshada u muujiyo weji asluub leh, sharci-ilaaliye ah, oo nadiif ah (The Mask). Balse dhanka kale, gudahiisa waxaa ku aasnaa naxariis-darro, cuqdad, iyo cabsi uu ka qabay in la shirqoolo. Maadaama uu mar walba caburin jiray (repress) dabeecaddiisii xumayd oo uusan baran sida si caqli-gal ah loogu shaqeeyo, mugdigii ayaa ka xoog-badiyay, wuxuuna horseeday dambiyadii qarsanaa iyo fadeexaddii 'Watergate'(Ceebtii Watargeed) ee sumcaddiisa tirtirtay. Tusaalahani wuxuu ina siinayaa cashar naxdin leh: Qof kasta oo aad u muujiya inuu yahay mid qumman, inta badan wuxuu qarsanayaa cillad u dhiganta wanaaggiisa, haddii aadan aqoonsan Hooskaagana, isaga ayaa ku maamuli doona.
Ugu dambayntii, isagoo inoo jeexaya waddada looga baxo xasadka iyo is-jeclaanta indhaha la' (Narcissism), Greene wuxuu inoo soo bandhigayaa nolosha qoraagii weynaa ee Anton Chekhov. Chekhov wuxuu ku dhashay guri uu aabihiis ahaa nin cabbitaan badan oo carruurta garaaca. Noloshaas qallafsan waxay Chekhov ka dhigi kartay mid bulshada naca ama isagu naftiisa u ooya (Self-absorption). Balse beddelkeeda, wuxuu doortay inuu ogaado Sababta (Why) ka dambaysa dabeecadda aabihiis. Markii uu eegay taariikhda, wuxuu ogaaday in aabihiis uu isaguna lahaa aabe soo addoonsaday. Chekhov wuxuu cuqdaddii u beddelay 'Naxariis iyo Faham Qotodheer' (Deep Empathy). Wuxuu awood u yeeshay inuu dadka ku eego indho aan xukumayn, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah falanqeeyayaashii ugu weynaa ee dabeecadda aadanaha.
Buuggan culayskiisa iyo faa'iidadiisu ma aha oo keliya inuu ku baro sida la isaga difaaco cadowga, kuwa is-yeel-yeelaya, iyo dadka sunta ah. Dhab ahaan, waa muraayad aan naxariis lahayn oo laguugu tala-galay in aad adigu isku daawato. Kahor inta aadan dunida xakameyn, waa in aad xakameysaa qofka ugu qatarta badan ee aad waligaa la kulmi doonto shakhsiga ku dhex-qarsoon gudahaaga. Marka aad ogaato xeerarkan, adduunku wuxuu kuu noqonayaa fagaare hufan oo aad indho saddexaad ku akhrin karto dhaqdhaqaaq kasta oo aadanuhu sameeyo.
"Bini'aadamku ma aha xayawaan caqli-gal ah ee waa mid caadifad ku shaqeeya; si aad u fahamto adduunka, isaga difaacdo dadka sunta ah, awoodna u yeelato, waa in aad marka hore dhex-gashaa mugdiga naftaada, ugu dambayntiina aad barataa sida loo akhriyo wejiyada qarsoon ee dadka kale."
Buuggani waa hub nafsi ah (Psychological weapon) oo loogu talagalay hoggaamiyeyaasha, ganacsatada, iyo qof kasta oo la daalaa-dhacaya xiriirada cakiran ee goobaha shaqada iyo nolosha, kana doonaya inuu indho furan ku daawado ciyaarta salka-hoose ee dabeecadda aadanaha.
Waxaynu jecelnahay in aynu isu malayno in aynu nahay dad fekera oo go'aamo xisaabsan qaata. Greene wuxuu inoo caddaynayaa in inta badan ay na maamusho caadifad aan xitaa ogaanayn. Carada, Cabsida, ama Jeclaanta aan shey u qaadno ayaa noo go'aan gaarta, ka dibna maskaxda (Logic) ayaan u adeegsanaa si aynu sabab ugu raadino wixii aynu horayba u go'aansannay.
Tallaabada ugu horraysa ee awoodda dhabta ahi waa in aad qabato caadifaddaada xilliga ay kicinayso maskaxdaada. Marka xaalad adagi timaado, dib u gurasho samee (Detach). Ha qaadan go'aan xilliga aad xanaaqsan tahay ama aad aad u faraxsan tahay. Waqtigu waa mishiinka lagu sifeeyo go'aamada.
Qofka aan xakameyn karin shucuurtiisa, isagu isma laha ee waxaa leh qof kasta oo kicin kara caadifaddiisa. Cadowgaagu wuxuu si fudud kuugu diri karaa jid-qaldan haddii uu yaqaanno batoonka caradaada.
Haddii lagu xumeeyo, dib u dhig jawaabtaada 24 saacadood. Kala saar falcelinta dareenka (Reaction) iyo go'aanka ficilka ah (Response). Maskaxdaadu markay qabowdo, xalka ugu fiican ayaa soo baxa.
Qof kasta oo inaga mid ahi wuxuu xirtaa weji (Mask) uu bulshada ula dhex-galo weji asluubaysan, naxariis leh, oo muujinaya daciifnimo la'aan. Balse gudaha, waxaan ku qarsannaa 'Hooska' (The Shadow) kaas oo ururiya dareenada aynaan la wadaagi karin dadka kale: Anaaninimada, dabeecad-xumada, iyo baahida awoodda.
Sida ku dhacday Richard Nixon, marka aad si xad-dhaaf ah u riixdo ama aad u diiddo in aad dhinacaas madow leedahay, ugu dambaynta wuu qarxayaa isagoo u ekaanaya fadeexad. Qofka aadka u qayliya inuu yahay 'Caddaalad-doon dhameystiran' inta badan wuxuu qarsanayaa musuqmaasuqa ugu weyn.
Barashada Hooska waxay ku siinaysaa awood aad ku aragto waxa dhabta ah ee qofka ka dambeeya wejigiisa macmalka ah. Waxaad awoodaysaa in aad is-ilaaliso marka aad aragto qof iska-dhigaya malaa'ig camal-wacan.
Ogolow qaybaha madow ee dabeecaddaada. Halka aad ka is-dhiibi lahayd ama aad ka qarsan lahayd, u weeciso waddo anshax leh (Sublimation). Caradaada iyo madax-adayggaaga u adeegso xoog aad shaqada iyo himiladaada ku gaarto.
Greene wuxuu ku doodayaa in dhammaanteen aynu ku jirno diiwaanka is-jeclaanta (Narcissism spectrum). Qof kastaa wuxuu ugu jecel yahay in isaga laga hadlo. Farqiga u dhexeeya dadku waa xajmiga. Qofka salka ugu hooseeya (Deep Narcissist) waa mid aan lahayn wax dareen naxariiseed ah (Empathy), dadkana u arka uun qalab uu isagu danihiisa ku gaaro.
Hubka lagu jabin karo is-jeclaanta indhaha la' waa waxa uu ugu yeeray 'Healthy Narcissism' (Is-qiimayn caafimaad qabta). Tani waa marka aad leedahay kalsooni kugu filan oo gudaha ah, taas oo kuu oggolaanaysa in aad dhageysato dadka kale, oo aad diiradda ka qaaddo naftaada oo aad dadka kale saarto sidii uu yeelay Anton Chekhov.
Dadka is-jecel (Deep narcissists) waa sunta goobaha shaqada iyo nolosha qoyska. Haddii aadan baran calaamadaha lagu garto (Sida inaysan waligood khalad qiran karin), waxay burburin karaan xasiloonidaada maskaxeed.
Dhis muruqaaga Naxariista (Empathy). Marka aad qof la sheekaysanayso, aamus maskaxdaada diyaarinta jawaabta; si buuxda u dhageyso, daawow dhaqdhaqaaqa jirkiisa, isku dayna inaad fahamto dunida isaga u muuqata (Perspective).
Xaasidnimadu waa shucuurta ugu xun uguna badan ee bini'aadamku uu qarsado. Ma jiro qof si furan u qiraya inuu qof kale masayr ka qabo. Balse Greene wuxuu ina barayaa in masayrku uusan qarsamin wuxuu ka soo dhex ifaa muuqaallo yaryar (Micro-expressions) oo socda hal il-biriqsi, sida weji la yara duuduubo marka aad guul gaarto, ama ammaan jees-jees ah (Backhanded compliment).
Sidoo kale, qaanuunka damacu (Covetousness) wuxuu ina farayaa in aadanuhu uusan marnaba ku qancin waxa uu haysto. Mar kasta waxay rabaan wax ka maqan. Haddii aad mar walba diyaar la tahay (Too available), qiimahaagu hoos ayuu u dhacayaa.
Haddii aadan aqoonin sida masayrka loo akhriyo, waxaa suurtagal ah in dadka kugu dhow ee kula qoslayaa ay hoos kaaga qodaan yamays. Fahamka arrintani wuxuu ku siinayaa ammaan.
Weligaa si xad-dhaaf ah ha ugu faanin guulahaaga dadka kale hortooda. Haddii aad dareento in qof uu kaa masayrayo, u muuji daciifnimo yar ama khalad aad leedahay si aad u dajiso. Sidoo kale, baro in aad 'Maqnaansho' is-geliso si dadku ay u tebaan qiimahaaga.
"Waxaad jeceshahay inaad isku sawirto qof maamulaya masiirkiisa, balse kama warqabtid sida qotoda dheer ee caadifaddaadu kuu maamusho."
"Dadku waxay si buuxda u qarsadaan xaasidnimadooda... laakiin mar walba indhahooda iyo wejigooda ayay ka muuqataa muddo hal il-biriqsi ah."
"Haddii aad doonayso inaad ogaato dabeecadda dhabta ah ee qofka, daawo sida uu u dhaqmo marka uu helo awood aan la koobi karin."
"In dadka lagu xukumo aasaaska shakhsiyaddooda halkii lagu xukumi lahaa hadaladooda, waxay kuu dammaanad-qaadaysaa inaadan mar dambe la kulmin lama-filaan."
• Marka xaalad kiciyeyso caradaada ama farxaddaada aadka u sarraysa, baro qaanuunka '24-ka Saacadood'. Marna ha dirin fariin, hana go'aan gaarin inta maskaxdaadu ay kulushahay. • Samee 'Dhageysi Indho Leh'. Marka xigta ee aad qof la hadlayso, yaree dhageysiga erayadiisa oo xoogga saar akhrinta dhaqdhaqaaqa jirkiisa (Jees-jeeska hoose, wejiga isbedbedelaya, iyo indhaha).
| Af-Ingiriisi (English) | Af-Soomaali (Somali) | Sharraxaadda (Explanation) |
|---|---|---|
| The Shadow | Hooska / Qofka Qarsoon | Waa aragti uu asalkeeda lahaa Carl Jung; waxay u taagan tahay qaybta madow ee nafta aadanaha, ee xambaarsan damaca iyo xumaanta uu qofku ka qariyo bulshada. |
| Micro-expressions | Muuqaallada Il-biriqsiga | Waa weji-is-beddel ama falcelin degdeg ah oo wejiga qofka ka dhex muuqata il-biriqsi gudahiisa ka hor inta uusan is-xakamayn, taas oo kashifta dareenkiisa dhabta ah (sida masayrka ama nacaybka). |
| Healthy Narcissism | Is-qiimayn Caafimaad Qabta | Waa nooc is-jeclaan ah balse u dhisan qaab waxtar leh. Waa kalsoonida gudaha ee qofka u sahlaysa inuu naftiisa jecel yahay si kugu filan oo uu markiisa dambe naxariis iyo fiiro u siin karo dadka kale. |
"Kahor inta aadan baran xeeladaha aad dadka kale ku maamuli lahayd, waa inaad dhex-gashaa mugdiga naftaada oo aad jabisaa silsiladda caadifadda; qofka isagu is-xukuma, ayaa adduunka xukumi kara."
