Falsafadda badankeedu waa mid lagu barto fasallada iyo akadeemiyadaha, balse Istaawiyadda (Stoicism) waa falsafad loogu talagalay waddooyinka, xabsiyada, iyo isbitaallada. Buuggan Letters from a Stoic ma aha qoraal akadeemiyadeed oo qallalan, ee waa 124 waraaqood oo shakhsi ah, kuwaas oo uu Lucius Annaeus Seneca u qoray saaxiibkiis Lucilius. Seneca ma ahayn nin iska sabool ah oo meel cidla ah ka fekeraya; wuxuu ahaa ninkii ugu taajirsanaa dalka Rome, wuxuuna ahaa lataliyaha Boqorkii awoodda badnaa, balse naxariis darrada lahaa ee Nero. Sidaas darteed, waraaqahani waa casharro ka soo maaxday nin arkay meesha ugu sarraysa ee hantida iyo awoodda bini'aadamka, balse gartay in ay dhammaantood yihiin dhalanteed aan farxad dhab ah bixin karin.
Si aynu u dhuuxno culeyska aqooneed ee waraaqahan, aynu eegno sida Seneca uu u wajaho Cabsida iyo Saboolnimada. Dadka badankiisu waxay noloshooda ku lumiyaan raadinta lacag, ma aha inay u baahan yihiin wax badan, ee waa cabsida ay ka qabaan fakhriga. Seneca wuxuu saaxiibkiis Lucilius siinayaa talo caado jebin ah (Voluntary Discomfort): Wuxuu farayaa inuu dhowr maalmood bishii qoondeeyo oo uu xirto dhar raqiis ah, uu cuno rooti qalalan, uuna seexdo dhulka, kadibna uu naftiisa weydiiyo su'aashan: "Miyay tani tahay xaaladdii aan ka baqayay?" Marka aad si ula kac ah u dhadhamiso waxa aad adduunka ugu cabsida badan tahay, waxaad ogaanaysaa in xanuunka intiisa badani uu ku jiro maskaxdaada (khayaali) balse uusan ku jirin xaqiiqada dhabta ah. Halkan buuggu wuxuu inaga xoreynayaa silsiladda cabsida.
Dhibicda labaad ee ugu culus ee buuggani falanqeeyaa waa Fahamka Waqtiga. Seneca wuxuu ku doodayaa in bini'aadamku uu yahay makhluuq aad u layaab badan: Waxaynu si adag u ilaalinaa hantideena iyo guryoheena, haddii uu qof taako dhulkeena ka mid ah naga qaadana dhiig baanu u daadinaynaa. Balse hantida keliya ee aynu dhab ahaan leenahay oo ah 'Waqtiga', si xor ah ayaan ugu oggolaannaa in dadku naga xadaan. Waxaynu isku mashquulinnaa wada sheekaysi aan macno lahayn, casuumaadyo faaruq ah, iyo walwal. Seneca wuxuu ina xusuusinayaa in nolosho aysan gaabanayn, balse aynu innagu nahay kuwa inta badan iska lumiya.
Gunaanadka xikmadda Seneca waxay si toos ah u abbaaraysaa xaqiiqada lama huraanka ah ee Geerida. Inta badan waxaynu u aragnaa in geeridu tahay dhacdo mustaqbalka inagu soo socota, balse Seneca aragtidaas wuu diidayaa. Wuxuu leeyahay: "Waxaan maalin kasta dhimanaynaa qayb ka mid ah." (We are dying every day). Waqtiga ku dhaafay ee shalay ahaa wuxuu durbaba ku dhacay gacanta geerida. Fahamkani ma aha mid ku abuuraya rajo-xumo, balse waa toosh si xooggan kuugu ifinaya inaad joojiso dib u dhigista noloshaada (Procrastination). Weligaa ha dhihin 'Mustaqbalka ayaan noolaan doonaa ama wacnaan samayn doonaa', waayo xaqiiqada keliya ee aad leedahay waa neefta aad hadda qaadanayso.
"Farxadda iyo xorriyadda dhabta ahi kama yimaadaan helitaanka hanti, awood, ama iska ilaalinta dhibaatooyinka; waxay ka yimaadaan maskax loo tababaray inay si deggen u aqbasho waxa aysan xakameyn karin, iyo in qofku barto sida uu uga xoroobo cabsida geerida iyo tan saboolnimada."
Waraaqahani waa daawo maskaxeed oo loogu talagalay dadka la daalaa dhacaya walwalka mustaqbalka, kuwa dareemaya in waqtigu ka gabaabsi yahay, hoggaamiyeyaasha xambaarsan mas'uuliyad culus, iyo qof kasta oo doonaya inuu barto sida nolosha loogu wajaho geesinimo iyo deggenaansho.
Seneca wuxuu ogaaday cillad weyn oo ku jirta dhismaha maskaxda aadanaha. Inta badan diiqadda inagu dhacdaa kama timaaddo dhibaato hadda inagu dhacday, ee waxay ka timaaddaa dhibaato aynu saadaalinayno in ay iman doonto. Wuxuu leeyahay: "Aadanuhu wuxuu khayaaligiisa ku abuuraa dhibaatooyin aan weli dhicin, wuxuuna u murugoodaa si ka badan sidii isagoo xaqiiqada dhex taagan."
Tusaale ahaan, cabsida aad ka qabto inaad shaqada weydo ayaa inta badan ka xanuun badan maalinta aad dhab ahaan shaqada weydo (waayo maalintaas maskaxdaadu waxay u gudbaysaa xal raadinta). Maskaxdu waxay inagu ciqaabtaa waxyaabo boqolkiiba sagaashan aan weligood dhacayn.
Wuxuu inaga goynayaa xadhigga walwalka aan dhammaadka lahayn, isagoo ina faraya in aan dhibaatada u ooyin ka hor inta aysan imaan. Waxa hadda maqan, mustaqbalka u daa.
Marka walwal ku soo galo, is-weydii: 'Dhibaatadani ma mid xaqiiqatan hadda i haysata baa, mise waa sawir maskaxdaydu ay mustaqbalka iiga keenayso?' Soo laabo oo la tacaal daqiiqadda aad hadda joogto.
Falsafadda Istaawiyaddu (Stoicism) ma aaminsana in raaxada lagu dhex jiro mar walba. Hantiilayaashu inta badan waa dadka ugu cabsida badan adduunka, waayo waxay mar walba u baqayaan hantidooda. Si cabsidaas loo tirtiro, Seneca wuxuu ku talinayaa in qofku si joogto ah u tijaabiyo nolol adag.
Kici subax hore, ku mayro biyo qabow, soom maalmood, ama lugee intii aad gaari raaci lahayd. Ficiladani waxay maskaxdaada bareen adkaysi (Resilience). Waxaad baranaysaa inaad ku noolaan karto wax aad u yar, taas oo si toos ah u burburinaysa awooddii ay lacagtu kuugu hanjabi lahayd.
Waxay inoo caddaynaysaa in jilicsanaantu ay timaaddo marka aynu mar walba doono raaxo. Qofka baran kara inuu raaxada ka tanaasulo maalin, isagaa ah qofka dhab ahaan xorta ah.
Todobaad kasta, samee hal fal oo kugu adag balse ammaan ah (sida soomid ama ka-fogaanta baraha bulshada 24 saac). Bar maskaxdaada inaysan raaxada addoon u ahayn.
Dad badan ayaa marka ay is dhibaan ama ay nolosha ku wareeraan, waxay aaminaan in haddii ay dalkooda ka guuraan ama ay fasax aadaan meel qurux badan, in maskaxdoodu ay nasanayso. Seneca wuxuu dhaleecaynayaa aragtidaas wuxuuna leeyahay: "Waa maxay sababta uu socdaalku waxba kuugu tari waayay? Sababtoo ah waxaad horay usii kaxaysatay naftaada!"
Cudurka iyo walwalku kuma xirna cimilada ama magaalada aad joogto, ee wuxuu ku jiraa maskaxdaada. Meel kasta oo aad tagto, culeyskaagu wuu kula soconayaa. Nabadda dhabta ahi waa mid gudaheena laga dhiso, balse ma aha mid khariidadaha laga raadiyo.
Wuxuu ina joojinayaa is khiyaamaynta ah in dhibaatooyinka gudaha (Inner turmoil) lagu xallin karo beddelidda waxyaabaha dibadda (External environment).
Haddii aad leedahay cuqdad, xanaaq, ama ciil, ha raadin inaad meel u guurto si aad u bogsato. La fariiso dhibkaaga oo gudahaaga ka dawee, waayo waxaad la guuraysaa uun naftaada bukaan-socodka ah.
Memento Mori (Xusuuso inaad dhimanayso) waa tiir dhexaadka waraaqahan. Seneca uma adeegsanayo inuu dadka ku niyad jabiyo, balse wuxuu u adeegsanayaa si uu dadka u toosiyo.
Inta badan dadku waxay nolosha uga falceliyaan sidii iyagoo noolaanaya kun sano. Waxay dib u dhigaan farxadda, cafiska, iyo rumaynta riyooyinkooda iyagoo leh 'Berri ama Sanadka dambe ayaan samaynayaa'. Seneca wuxuu ina farayaa in aynu maalin kasta ula dhaqanno sidii iyadoo ah nolosheenii oo dhammaystiran. Haddii aad ogaan lahayd inaad berri dhimanayso, miyaad maanta ku murmi lahayd waxyaabo macno darro ah?
Fahamka dhabta ah ee geeridu waa sheyga keliya ee nolosha siiya qiimo, macno, iyo degdeg (Urgency). Qofka aan ka cabsan dhimashada, cidina ma gumeysan karto.
Habeen kasta inta aadan seexan, dib u milicso maalintaada oo isweydii: 'Haddii ay tani ahaan lahayd maalintaydii iigu dambaysay, miyaan ku qanci lahaa sida aan u dhaqmay?' Sixitaanka u samee maalin kasta, ee ha sugin mustaqbal aadan dammaanad u haysan.
"Waxaan in badan ku dhibaatoonaynaa khayaaliga intii aan ku dhibaatoon lahayn xaqiiqada dhabta ah."
"Ma aha ninka haysta wax yar kan saboolka ahi, balse waa kan weli u ooman inuu helo wax ka badan."
"Ilaa aad barto sidaad u dhiman lahayd, weligaa ma baran doontid sidaad u noolaan lahayd."
"Qofku waa inuu is-weydiiyo maalin kasta: Waa maxay cilladdii aan maanta iska daweeyay? Waa maxay daciifnimadii aan iska yareeyay?"
• Qeex waxyaabaha gacantaada ku jira iyo kuwa aadan xakameyn karin. Xooggaaga isugu gey waxa aad adigu maamuli karto (Sida falcelintaada iyo dabeecaddaada), kana tanaasul walwalka waxa ka baxsan awooddaada. • Waqtigaaga u ilaali si ka adag sida aad lacagtaada u ilaaliso. Baro inaad tiraahdo 'Maya' si aad u baajiso kulamo iyo hawlo aan noloshiisa horumar u keenayn.
| Af-Ingiriisi (English) | Af-Soomaali (Somali) | Sharraxaadda (Explanation) |
|---|---|---|
| Stoicism | Istaawiyadda (Falsafadda Dhabar-Adaygga) | Aragti Falsafadeed oo aasaaskeedu yahay in farxadda bini'aadamku ay ku xiran tahay dabeecaddiisa iyo xakamaynta maskaxdiisa, ee aysan ku xirnayn nasiibka ama hantida. Waxay faraysaa in lakala saaro waxa la xakameyn karo iyo waxa aan la xakameyn karin. |
| Voluntary Discomfort | Dhibaato Is-Badid | Waa tababar maskaxeed oo qofku si ula kac ah u dhadhaminayo xaalado adag (sida gaajo, dhar xumo, ama qabow) si uu u baabi'iyo cabsida uu ka qabo saboolnimada iyo raaxo-la'aanta. |
| Memento Mori | Xusuuso Geerida | Waa falsafad xusuusin joogto ah u ah in geeridu ay dhow dahay, taas oo aan loogu talagelin in qofka walwal lagu geliyo, balse loogu talagalay in lagu qasbo inuu ku noolaado waqtiga xaadirka ah oo uusan nolosha dib u dhigin. |
"Nolosha dhabta ahi kuma xirna inta aad nooshahay, balse waxay ku xiran tahay sida qotoda dheer ee aad u nooshahay; ninka aan ka baqayn dhimashada, fakhriga, iyo fikradaha dadka kale, isaga ayaa ah Boqorka dhabta ah xitaa haddii uu xabsi ku dhex jiro."
